Het goddelijke pad: een begaafd en vroom kind groeit uit tot paus
"Zoals de twijg wordt gebogen, zo groeit de boom." Dit ooit zo populaire gezegde is gemakkelijk toe te passen op het leven en de loopbaan van de man die paus Sint-Pius X werd.
Een christelijk gezin
Giuseppe Melchiorre Sarto werd geboren op 2 juni 1835. De meeste beschikbare bronnen omschrijven zijn ouders als "arm maar ijverig". Hun huis, dat tegenwoordig als museum te bezichtigen is, ligt in een klein dorpje tussen Vicenza en Treviso in Noord-Italië. Tijdens Giuseppe’s jeugd maakte dat gebied deel uit van het Oostenrijkse Rijk. Zijn vader, Giovanni, voorzag met moeite in het levensonderhoud van zijn tien kinderen – van wie er twee op jonge leeftijd stierven – als schoenmaker, parochiekonink en dorpspostmeester. Naar alle waarschijnlijkheid heerste er in het gezin Sarto een vrome sfeer. Een bron vermeldt: "De dag begon met gezamenlijk gebed en gewetensonderzoek: zij beleden allen hun fouten en vroegen om vergeving aan degenen die zij hadden beledigd." Als kind viel Giuseppe op door zijn vroomheid en zijn scherpe verstand. Hij leerde gemakkelijk, maar raakte ook snel verveeld. Daardoor was zijn gedrag niet altijd even voorbeeldig. Een biograaf meldt dat hij maar al te goed bekend was met de gevoelens die de stok van zijn leraar teweegbracht.
Een priester in opleiding
Tegelijkertijd maakten zijn vroomheid en scherpe verstand hem tot een uitstekende misdienaar. Dankzij zijn bekwaamheid vond hij een mentor in zijn parochiepriester, eerwaarde Tito Fusarini. In overeenstemming met de gangbare praktijk van die tijd deed hij op twaalfjarige leeftijd zijn Eerste Heilige Communie, een jaar na zijn vormsel. Jaren later, als paus, herinnerde hij zich de tegenstrijdigheid dat hij jarenlang bij de Heilige Mis had gediend voordat hij Onze Lieve Heer mocht ontvangen. Iemand die intelligent genoeg was om binnen de rubrieken van de Latijnse Mis te reageren, beschikte ongetwijfeld over voldoende verstand om het Offer van Onze Lieve Heer te begrijpen. Als paus zou hij de leeftijd voor de Eerste Heilige Communie aanzienlijk verlagen.
Seminarie van Treviso
Giuseppe leerde snel alles wat de dorpsonderwijzer hem kon bijbrengen. Eerwaarde Fusarini nam zijn opleiding over en bereidde hem voor op het equivalent van de middelbare school. Om naar de middelbare school te gaan, moest hij vier mijl lopen. Als zoon van een schoenmaker kende hij de waarde van schoenleer. Hij spaarde de zolen van zijn laarzen door het grootste deel van de tocht op blote voeten af te leggen, met zijn laarzen over zijn schouders geslingerd. Giuseppe trad op vijftienjarige leeftijd met een beurs toe tot het seminarie van Treviso. Zijn vader stierf kort nadat Giuseppe het seminarie was binnengegaan. Zijn moeder nam naaiwerk aan en bewerkte een klein stukje land, ongetwijfeld met de hulp van haar jongere kinderen. Die schamele middelen, plus de melk van één koe, vormden haar gehele aardse bezit. Toch stond zij niet toe dat haar zoon het seminarie zou verlaten. Vervolgens voltooide hij zijn opleiding aan het seminarie van Padua. Op 18 september 1858, op 23-jarige leeftijd, vond zijn priesterwijding plaats.
Zijn eerste benoeming
Eerwaarde Sarto’s eerste parochieopdracht was die van kapelaan in Tombolo. Hij zou daar negen jaar blijven. Gedurende deze periode wijdde hij een groot deel van zijn vrije tijd aan de studie van de heilige Thomas van Aquino en het canoniek recht. Ook richtte hij een gratis avondschool op voor ongeschoolde volwassenen. Hij vermaande zijn leerlingen: "Stop in de toekomst met vloeken: dat is de enige beloning die ik vraag." De preken van de jonge kapelaan verwierven al snel bekendheid in de hele regio. Andere parochiepastoors nodigden hem regelmatig uit om te preken. In 1866 werd hij uitgenodigd om ter ere van de heilige Antonius van Padua te preken in de kathedraal van Treviso. Volgens een verslag vroegen velen in de kathedraal onderling spottend: "Wat kan er in vredesnaam uit Tombolo komen van een jonge priester van slechts eenendertig jaar?" Op de dag van de preek zat de kathedraal vol. Onder de toehoorders bevonden zich de diocesane kanunniken, zesendertig seminaristen en diverse andere priesters. Tot ieders verbazing wist de kapelaan uit Tombolo hen vijfenzeventig minuten lang geboeid te houden.
Van pastoor tot bisschop
In 1867 werd de kapelaan pastoor van een parochiekerk in Salzano. In 1879 deden geruchten de ronde dat monseigneur Sarto tot bisschop zou worden benoemd. Hij verzette zich tegen dergelijke ideeën. In een brief aan een neef beschreef hij zijn bezorgdheid. "Beste neef, u weet hoe weinig ik naar een dergelijke functie verlang. Ik vrees de gevaren van ambitie waarover de heilige Filippus Neri sprak tegen een jonge geestelijke die naar hogere dingen streefde: ‚En dan? En dan? En dan?‘ – met andere woorden, ambitie is nooit tevreden." Die geruchten bleken voorbarig te zijn. Niettemin benoemde paus Leo XIII hem vijf jaar later tot bisschop van Mantua. Toch hield zijn moeder hem met beide benen op de grond. Na zijn wijding liet hij haar zijn nieuwe bisschopsring zien. "Ja, Giuseppe, het is een prachtstuk; maar, mijn zoon, u zou deze niet hebben," zei ze terwijl ze met haar vinger over de trouwring streek die ze al vijftig jaar droeg, "als ik deze hier niet had."
Problemen aan de horizon
Bij zijn aankomst in Mantua trof bisschop Sarto problemen aan die een voorbode waren van wat hem als paus te wachten stond. Een van zijn vroege biografen, René Bazin, beschreef die omstandigheden. "De geestelijke toestand van dit bisdom was destijds betreurenswaardig, grotendeels te wijten aan een onderbetaalde en nalatige geestelijkheid. Veel gelovigen hadden de Kerk al de rug toegekeerd; de intellectuelen waren verleid door de vrijmetselarij en het liberalisme, het proletariaat door het socialisme, dat in Mantua stevig wortel had geschoten; de meerderheid vierde Pasen niet meer, arbeiders en boeren ontheiligden de zondag, de vastenvoorschriften waren in onbruik geraakt, huwelijken werden voor burgerlijke ambtenaren gesloten, en vloeken en godslastering waren schering en inslag."
Bestel kosteloos: De Kruisweg
(Artikel gaat verder onder deze boodschap)
Beleef de Kruisweg: 14 staties die uw gebed verdiepen en uw hart vormen in boete, liefde en hoop. Waar lijk ik op Pilatus, die uit angst zwijgt? Hoe kan ik mijn kruis weer oppakken als ik wéér val? Met de meditaties van Plinio Corrêa de Oliveira houdt u uw geestelijk leven tegen het licht en doorvoelt u het immense lijden van onze Heer Jezus Christus, met aan Zijn zijde Onze Lieve Vrouw.
Herstel in Christus is het enige geneesmiddel
Bisschop Sarto’s eigen beoordeling was niet veel beter. "God wordt uit de politiek verdreven door de theorie van de scheiding van Kerk en Staat; uit de wetenschap, door de vestiging van twijfel als systeem; uit de kunst, die door het realisme wordt vernederd; uit de wetten, die zijn gevormd naar de opvattingen van vlees en bloed; uit de scholen door de afschaffing van de catechismus; ten slotte uit het gezin, door de poging om het in zijn oorsprong te seculariseren en het de sacramentele genade te ontnemen."
Het geloof hooghouden
Het was eveneens tijdens deze fase van zijn leven dat bisschop Sarto een toespraak hield voor een aantal universiteitsstudenten. "De religie is niet bang voor de wetenschap. Het christendom beeft niet voor discussie, maar voor onwetendheid. Tertullianus verkondigde dit aan de keizers van Rome. 'Eén ding', zei hij, 'eist ons geloof: niet veroordeeld te worden voordat men het kent.' Dit is wat ik van u vraag, jonge mannen die mij zo dierbaar zijn: veroordeel de religie niet voordat u zich erin hebt verdiept." Bij een andere gelegenheid waren zijn woorden een voorbode van een belangrijk thema van zijn pontificaat. "Het herstel van de samenleving in Christus is het enige geneesmiddel voor al het kwaad in de wereld. Niets is goed dat niet geworteld en gegrondvest is in Christus."
Van kardinaal tot paus
In juni 1893 ontving bisschop Sarto twee bevorderingen. Op de twaalfde werd hij verheven tot de rang van kardinaal. Drie dagen later benoemde paus Leo XIII hem tot patriarch van Venetië. Zijn negen jaar in Venetië legden de basis voor zijn pausdom, hoewel hij dat uiteraard toen nog niet kon weten. Niettemin blijkt uit de geschriften dat hij regelmatig de strijd aanging tegen rationalisme, naturalisme, socialisme en communisme, zowel vanaf de preekstoel als in het klaslokaal en op het spreekgestoelte. In een toespraak in augustus 1896 daagde hij zijn toehoorders bijvoorbeeld uit: "Het christendom zal het meest onoverkomelijke obstakel tegen wanorde zijn, de onverbiddelijke vijand van alle overdaad en dwaling, de onomkoopbare bewaker van alle waarheid, zowel goddelijk als menselijk." Na het overlijden van paus Leo XIII op 20 juli 1903 kwam het conclaaf bijeen voor zijn heilige taak. Bij de eerste stemronde ontving kardinaal Sarto slechts vijf stemmen. Echter, voor de laatste keer in de geschiedenis legde de Habsburgse keizer zijn veto in tegen de belangrijkste kandidaat, kardinaal Mariano Rampolla, staatssecretaris van Leo XIII. Bij de zevende stemronde ontving kardinaal Sarto vijftig stemmen en werd hij paus Pius X.
Dit artikel verscheen eerder op tfp.org.
Laatst bijgewerkt: 19 augustus 2026 12:42
