Lessen uit de katholieke geschiedenis: De ondergang van eerwaarde Poels en de modernistische exegese
Portret van eerwaarde H. A. Poels, door Leo Rulkens.
Het pontificaat van de heilige Pius X betekende een keerpunt in de modernistische crisis. De concessies die Leo XIII had gedaan aan de modernistische exegetische school, met name door de benoeming van liberale adviseurs in de Pauselijke Bijbelcommissie, werden door zijn opvolger snel ongedaan gemaakt.
Eerwaarde Henri Andreas Poels
Dit leidde tot het ontslag van eerwaarde David Fleming O.F.M., de liberale secretaris van de Pauselijke Bijbelcommissie, die vervolgens werd vervangen door eerwaarde Henri Laurent Janssens O.S.B. Vervolgens vaardigde de Pauselijke Bijbelcommissie op 27 juni 1906 een decreet uit, waarin werd bevestigd dat Mozes de auteur was van de Pentateuch, de eerste vijf boeken van het Oude Testament. Dit decreet vormde een bedreiging voor eerwaarde Henri Andreas Poels, een Nederlandse universitair hoofddocent in de exegese van het Oude Testament aan de Katholieke Universiteit van Amerika, die eerder het auteurschap van Mozes over de Pentateuch had verworpen in een artikel dat hij had geschreven voor het theologische tijdschrift De Katholiek.
Privé-audiëntie voor de paus
Zijn cursus Hebreeuwse instellingen, gezien in wet en geschiedenis, die hij had voorbereid voor het komende semester, was in strijd met het decreet van de Pauselijke Bijbelcommissie. Eerwaarde Poels besloot daarom in de zomer van 1907 naar Rome te reizen om zijn zaak voor te leggen aan de paus, die hem samen met eerwaarde Giovanni Genocchi M.S.C. in een privé-audiëntie ontving: "Ik kon en kan niet naar eer en geweten onderwijzen dat Mozes de daadwerkelijke auteur was van de eerste vijf boeken van de Heilige Schrift, zoals wij die vandaag de dag kennen. In deze opvatting sta ik niet alleen, want in feite is de overweldigende meerderheid van de Oude-Testamentici – ja, vrijwel alle Oude-Testamentcritici van enige naam – het op dit punt eens. Daarom kan er naar mijn mening geen sprake zijn van persoonlijke intellectuele trots."
Poels moest zijn leerstoel neerleggen
Tijdens zijn privé-audiëntie deelde de paus hem mee dat hij, vanwege zijn afwijzing van het auteurschap van Mozes over de Pentateuch, ongeschikt was om exegese te doceren aan de universiteit en dat hij zijn leerstoel moest neerleggen. Maar ondanks het bevel van de paus zette eerwaarde Poels na zijn terugkeer zijn colleges in Washington voort, zonder het bestuur op de hoogte te stellen van zijn audiëntie bij de paus. Op 12 februari 1908 schreef eerwaarde Poels een brief aan eerwaarde Janssens O.S.B., waarin hij op misleidende wijze beweerde dat zowel eerwaarde Janssens O.S.B. als eerwaarde Genocchi M.S.C. door de paus waren belast met het beoordelen van zijn zaak. Enkele maanden later antwoordde eerwaarde Janssens O.S.B. dat eerwaarde Poels weliswaar zijn colleges niet langer mocht voortzetten, maar dat hij zijn leerstoel aan de universiteit mocht behouden.
Raad van bestuur spreekt eerwaarde Poels vrij
Het tij keerde voor eerwaarde Poels in de zomer van 1908, toen bisschop Denis J. O’Connell, rector van de Katholieke Universiteit van Amerika, in audiëntie werd ontvangen door de heilige Pius X, waarbij de paus opnieuw het ontslag van eerwaarde Poels had bevolen. Nadat bisschop O’Connell had bevolen de colleges van eerwaarde Poels te staken, werd zijn zaak besproken tijdens de tweede jaarlijkse vergadering van de raad van bestuur op 21 april 1909. Na bestudering van de getuigenissen van bisschop O’Connell en eerwaarde Poels oordeelde de raad dat het om een misverstand ging en sprak de raad eerwaarde Poels vrij van alle beschuldigingen.
Paus Pius X bevestigde het ontslag van Poels
Vanaf juli 1909 besprak bisschop Thomas Joseph Shahan, de nieuw benoemde rector van de universiteit, de zaak van eerwaarde Poels echter verder met de heilige Pius X. De paus bevestigde vervolgens in een eigenhandig memorandum dat hij eerwaarde Poels had opgedragen ontslag te nemen aan de universiteit en dat hij de zaak nooit had toevertrouwd aan het oordeel van eerwaarde Genocchi M.S.C. en eerwaarde Janssens O.S.B.: "De Heilige Vader, nadat hij de oprechte openhartigheid van Poels had bewonderd en geprezen, verklaarde hem dat, indien hij vast zou houden aan deze ideeën, hij zijn hoogleraarschap niet langer zou kunnen voortzetten, omdat hij studenten niet zou kunnen onderwijzen in zaken waarvan hij zelf niet overtuigd was; en bovendien zou hij een zeer ernstige plicht verzaken indien hij iets zou onderwijzen dat niet in overeenstemming was met het leergezag van de Kerk. Aangezien het er toen op leek dat dit besluit hem bedroefd had, wendde de Heilige Vader zich tot eerwaarde Genocchi en zei: 'Lijkt het u dat dit oordeel te streng is?' En eerwaarde Genocchi voegde daaraan toe: 'Het antwoord is logisch en volkomen rechtvaardig.' En daarmee kwam de audiëntie ten einde, zonder dat de Heilige Vader hem (zoals te verwachten was) adviseerde om naar iemand anders te luisteren."
Kardinaal Rafael Merry del Val
Vervolgens deelde kardinaal Rafael Merry del Val, de staatssecretaris, op 17 juli 1909 aan kardinaal James Gibbons, de kanselier van de universiteit, mee dat eerwaarde Poels de decreten van de Pauselijke Bijbelcommissie moest ondertekenen om zijn leerstoel aan de universiteit te kunnen bekleden: "Zijne Heiligheid wenst dat ik Uwe Eminentie meedeel dat, indien dr. Poels zich er niet toe kan brengen een schriftelijke verklaring sub juramento af te leggen waarin hij verklaart de leer en conclusies van de Pauselijke Bijbelcommissie te aanvaarden en getrouw te onderwijzen, hij noodzakelijkerwijs zijn leerstoel moet neerleggen… De Heilige Vader kan niet toestaan dat een katholieke hoogleraar aan een katholieke universiteit een leerstoel in de Heilige Schrift bekleedt, tenzij hij vasthoudt aan en onderwijst wat door de Heilige Stoel wordt vastgehouden en onderwezen. Indien dr. Poels hiertoe niet in staat is, is het voor hem onmogelijk de leerstoel in Heilige Schrift te bekleden, noch kan de Heilige Stoel hem toestaan dit te doen."
Bestel kosteloos: De dijkbreuk
(Artikel gaat verder onder deze boodschap)
De lhbt-lobby infiltreert de katholieke Kerk. Het doel is om haar leer over seksualiteit te ondermijnen. Omdat de katholieke morele leer over homoseksualiteit duidelijk en onveranderlijk is, voorzag Plinio Corrêa de Oliveira, oprichter van TFP, dat deze autoritaire actie een schisma zal veroorzaken: “Dan zal er een interne botsing binnen de Kerk plaatsvinden, en deze interne schok zal een van de grootste omwentelingen in de geschiedenis teweeg brengen.” Dit werk van José Antonio Ureta en Julio Loredo laat zien hoe en waarom de recente Fiducia supplicans-verklaring van het Vaticaan de komende botsing heeft versneld.
Eerwaarde Poels opnieuw in Rome ontvangen
Op 11 september 1909 werd eerwaarde Poels in Rome ontvangen door kardinaal Merry del Val, waar hij de kardinaal meedeelde dat hij bereid was de door de paus uitgevaardigde eed te ondertekenen, op voorwaarde dat hij zijn eigen interpretatie mocht toevoegen aan "sincere accepturum et fideliter traditurum". Dit was niet voldoende voor kardinaal Merry del Val, wiens scherpzinnigheid eerwaarde Poels en zijn misleidingen doorzag. De kardinaal deelde hem mee dat hij de eed zonder enige aanvullende voorwaarden moest ondertekenen, hetgeen inhouden dat hij zich zowel in het externe als in het interne forum moest onderwerpen aan de decreten van de Pauselijke Bijbelcommissie, wat eerwaarde Poels weigerde te doen.
Eerwaarde Poels weigert de eed te ondertekenen
Tijdens de vergadering van de raad van bestuur op 17 november 1909 werd eerwaarde Poels opgeroepen. Nadat hij zijn verklaring had afgelegd, vroegen zowel kardinaal Gibbons als aartsbisschop Patrick John Ryan hem of hij bereid was de eed te ondertekenen, waarop hij opnieuw antwoordde dat hij er zijn eigen interpretatie aan wilde toevoegen. Nadat eerwaarde Poels op verschillende manieren bleef antwoorden dat hij zijn eigen interpretatie aan de eed wilde toevoegen, eiste aartsbisschop Ryan een eenduidig antwoord. Uiteindelijk antwoordde eerwaarde Poels dat hij de eed niet kon ondertekenen als deze in de meest voor de hand liggende zin moest worden opgevat. Kardinaal Gibbons vroeg hem vervolgens plechtig of hij "in aanwezigheid van dit illustere gezelschap" zou weigeren de eed te ondertekenen "die de Heilige Vader heeft gezonden", waarop eerwaarde Poels antwoordde dat hij deze onmogelijk kon ondertekenen zonder een eerlijke man te blijven.
Definitief ontslag en terugkeer naar Nederland
Twee dagen na de bijeenkomst schreef kardinaal Gibbons aan kardinaal Merry del Val dat het bestuur had besloten dat de universiteit eerwaarde Poels niet langer als universitair hoofddocent exegese in dienst kon houden. Kardinaal Merry del Val antwoordde vervolgens op 8 december 1909 dat de paus het ontslag van eerwaarde Poels volledig onderschreef: "Zijne Heiligheid heeft alles goedgekeurd en bevestigd wat Uwe Eminentie heeft gemeld betreffende de zaak van professor Poels, die afgelopen september aanwezig was aan de Katholieke Universiteit van Amerika. Aangezien genoemde professor weigerde zich te schikken naar de besluiten van de Bijbelcommissie, hebben Uwe Eminentie en de andere bovengenoemde prelaten dan ook terecht besloten dat deze professor met ingang van juni aanstaande uit zijn onderwijstaak dient te worden ontheven. Niettemin zal het tot die tijd noodzakelijk zijn om zorgvuldig en op gepaste wijze toezicht te houden op zowel hemzelf als zijn onderwijs, opdat de studenten geen schade zouden ondervinden." Dit betekende het einde van zijn loopbaan op het gebied van de exegese. Na zijn ontslag in 1910 keerde eerwaarde Poels terug naar Nederland, waar de bisschop van Roermond hem tot kapelaan benoemde. Hij heeft zijn dwalingen nooit herroepen en overleed op 7 september 1948.
Dit artikel verscheen eerder op tfp.org.
Laatst bijgewerkt: 16 september 2026 10:33
