Het duivelse mysterie van het leven en de invloed van Karl Marx ontrafeld

“Uiteindelijk is Marx' tragische visie er een waarin de neergang definitief is – een afgrond waarin de revolutie zichzelf verteert en verlossing noch wordt gezocht, noch wordt verleend. Het is een wereld die is overgeleverd aan zijn illusies, waar mensen, die het goddelijke hebben afgezworen, achterblijven om rond te dwalen in de puinhopen die ze zelf hebben veroorzaakt.” - Robert Orlando, Karl Marx: The Divine Tragedy

De aantrekkingskracht van het communisme begrijpen

Hoe kan iemand de aanhoudende populariteit van het marxisme verklaren? Overal waar het is geprobeerd, heerst algemene ontgoocheling. Hongersnood, onderdrukking, massale executies en tal van andere gruweldaden vormen de enige definieerbare erfenis van deze filosofie. Ondanks deze afschuwelijke staat van dienst blijft het aantal mensen dat beweert het onrechtmatige credo van Karl Marx te omarmen, groeien. Het is een paraplu geworden die alle linkse en liberale doelen omvat.

Ongebruikelijke onderzoeker

Robert Orlando's Karl Marx: The Divine Tragedy is een goed begin in de juiste richting, met als doel het mysterie van het marxisme en zijn aantrekkingskracht te ontrafelen. Orlando is geen wetenschapper in de gebruikelijke zin van het woord. Hij heeft geen doctoraat en verdient zijn brood ook niet met een vaste aanstelling als hoogleraar. De onderwerpen van zijn andere boeken bestrijken een breed scala aan onderwerpen, waaronder de apostel Paulus, Donald Trump, de Heilige Lijkwade van Turijn en generaal George Patton. 

Het leven van Marx in één zin

Dat wil niet zeggen dat hij zich uitleeft door te schrijven over ideeën die hij nauwelijks begrijpt. Integendeel, dit boek is volledig – je zou zelfs kunnen zeggen extravagant – gedocumenteerd en voorzien van voetnoten. Maar liefst een derde van de pagina's is aan die doeleinden gewijd. Interessant is dat Orlando werkt aan een verfilming van zijn boek, getiteld Marx in Hell. Zijn boek is een korte biografie van een van de meest invloedrijke denkers sinds de Franse Revolutie. Het begint met een samenvatting van Marx' leven in één zin: “Marx' intellectuele reis is er een van wild maar gedurfd idealisme dat omsloeg in tragische desillusie – een goddelijke tragedie.” (Cursivering in het origineel.)

Een leven vol tegenstrijdigheden

Om dat kale skelet van vlees, spieren en pezen te voorzien, leidt de auteur de lezers door de verschillende fasen van dat leven. Hij begint met Marx' door en door burgerlijke vader en diens verbijstering over de keuzes van zijn zoon. Vervolgens laat hij de lezers kennismaken met de verbazingwekkend trouwe vrouw die armoede, verraad en bijna-verlating door haar volstrekt onpraktische echtgenoot doorstaat. Orlando legt ook de cruciale rol uit van Friedrich Engels, die Marx financieel ondersteunde en zijn werken postuum publiceerde.

Marx keerde zich af van het christendom

Wat nog belangrijker is, is dat het boek voortdurend probeert de innerlijke Karl Marx te verklaren terwijl hij de paden volgde die zijn leven bepaalden. Marx keerde het christendom de rug toe, leidde het roekeloze en losbandige leven van een student en zocht naar een intellectuele basis in de radicale broeihaard van het Duitse universiteitsleven. Na zijn studie werd Marx een optimistische revolutionair die genoot van de sfeer van 1848, maar vervolgens teleurgesteld raakte toen die revoluties op niets uitliepen. Hij werd verbannen uit Parijs en Pruisen en nam zijn gezin mee naar Londen, waar hij een intellectueel leven leidde terwijl zijn vrouw en kinderen in armoede leefden. 

Lees ook: Sint-Lidwina: hoe het lijden van de levenden ten goede komt aan de arme zielen in het vagevuur

Een droevig levenseinde

De laatste – en langste – stap toont Marx als een verbitterde, gefrustreerde visionair die alles heeft opgegeven om een visie te dienen die tijdens zijn leven nooit tot bloei is gekomen. Overweeg deze beschrijving van Marx' oude dag. “De eindeloze herzieningen van Das Kapital werden zijn intellectuele vagevuur waaruit geen ontsnappen mogelijk was. Zijn werk, ooit een oproep tot revolutie, was een molensteen om zijn nek geworden... Zijn visie van een klassenloze samenleving, ooit een bron van hoop, leek nu een onmogelijke droom, die vervaagde in de rokerige eenzaamheid van zijn flat in Londen.”

Marx in de hel?

Misschien wel de grootste verdienste van dit boek is de uiteenzetting van Orlando over de literaire werken die Marx als student, volwassene en oude man het meest motiveerden. Er zijn vier van deze mijlpalen. De belangrijkste is Dante's Inferno, dat Marx vrijwel uit zijn hoofd kende. Orlando wijst er zelfs op dat het boek begon met de fascinerende vraag: “Zou Dante Marx in de hel plaatsen?” 

"Alles wat bestaat, verdient te vergaan"

De tweede leidraad is Faust van Goethe en de schrijnende zin: “Alles wat bestaat, verdient te vergaan.” Maar Marx lijkt ook vaak onderhevig te zijn aan de morele ambivalentie van Hamlet van Shakespeare. (Hoe zou iemand die beweert te werken aan de verbetering van de mensheid anders zo'n onmenselijk moreel en politiek systeem kunnen creëren?) Ten slotte is er de dialectiek van Hegel, met de nadruk op de tegengestelde aard van these en antithese. 

Begrijpelijk proza

Het is opmerkelijk dat Orlando al deze ideologieën behandelt zonder zijn toevlucht te nemen tot filosofisch jargon, dat een boek als dit gemakkelijk zou kunnen veranderen in een deurstopper die niemand buiten de filosofie zou kunnen ontcijferen. De auteur begrijpt deze ideeën en hun effecten op Marx duidelijk goed genoeg om ze in begrijpelijke proza uit te leggen.

Uitstekend boek

Over het geheel genomen is Karl Marx: The Divine Tragedy een uitstekend boek voor mensen met een nieuwsgierigheid naar de man en zijn onbetwiste invloed op de moderne samenleving. Het kan ook dienen als een excellente inleiding tot een meer wetenschappelijke studie van Marx. De bibliografie is inderdaad een waardevolle gids voor andere titels in die richting. Hopelijk zullen veel lezers er baat bij hebben.

Dit artikel verscheen eerder op tfp.org.

Laatst bijgewerkt: 23 april 2026 15:53