De paniek rond het Chinese coronavirus maakt aanspraak op een indrukwekkende lijst van slachtoffers. Het gaat onder meer om sociale relaties, de mogelijkheid om een standaard medische behandeling te krijgen en de wereldeconomie. Deze hebben allemaal veel te lijden gehad onder de slecht doordachte beperkingen die zijn ingesteld vanwege de hysterie over de verspreiding van COVID-19.

Maar geen enkele is zo tragisch of schadelijk als de schade die aan het geestelijk leven wordt toegebracht. Katholieken zijn verhinderd de Heilige Mis bij te wonen, de Heilige Communie te ontvangen, hun zonden te belijden en zelfs het Heilig Oliesel te ontvangen wanneer zij in levensgevaar verkeren.

Nog erger is dat dit God beledigt, die deze sacramenten voor de heiliging van zijn gelovigen heeft ingesteld. Ze zijn zo belangrijk dat Onze-Lieve-Heer zelf elke druppel van Zijn oneindig kostbare Bloed vergoot om ze in te stellen.[1] .

Nu de infectie voorbij lijkt te zijn en de beperkingen over de hele wereld lichter worden, kunnen steeds meer katholieken hun sacramentele Heer weer ontvangen. Zij worden echter geconfronteerd met een nieuwe bedreiging, nu bisschoppen en priesters hun kudden verbieden om de communie te ontvangen op de traditionele manier, die teruggaat tot de tijd van de Kerkvaders: op de tong.[1]

Handcommunie: Een “gevaarlijke” praktijk die nooit Vaticaanse goedkeuring heeft ontvangen

Terwijl de meeste katholieken denken dat de Kerk de ontvangst in de hand beschouwt als de  manier van ter communie gaan, bewijzen officiële Vaticaanse documenten het tegendeel. Dit blijkt uit een Instructie van 29 mei 1969 van de Congregatie voor de Goddelijke Eredienst en de Discipline van de Sacramenten, getiteld: Memoriale Domini. Het document, dat in opdracht van paus Paulus VI is opgesteld, is de meestertekst voor de wijze waarop het Allerheilig Sacrament moet worden uitgedeeld.

Weliswaar legt het de voorwaarden vast waaronder communie in de hand kan worden toegestaan. Maar het staat dit alleen toe onder zeer specifieke omstandigheden (die hieronder worden besproken).

Het document weerlegt ook beweringen dat de vroege Kerkelijke ontwikkeling van het ontvangen van de communie op de tong als slecht werd beschouwd. Het bevestigt veeleer dat de praktijk een goede traditie heeft gevestigd, omdat het de eerbied voor het sacrament en de nederigheid die nodig zijn om het op de juiste wijze te ontvangen, heeft versterkt. In de tekst staat:

“Met het verstrijken van de tijd werd de waarheid van het eucharistisch mysterie, van de kracht ervan en van de aanwezigheid van Christus in het mysterie verder bestudeerd. Door een steeds groter gevoel van eerbied voor het Allerheiligst Sacrament en van de nodige nederigheid om het te ontvangen, is de gewoonte ontstaan dat de bedienaar zelf een deeltje van het gewijde brood op de tong van de communicant legt.”[2]

Dit bracht de Vaticaanse congregatie ertoe om te beweren:

“Deze methode om de Heilige Communie [op de tong] te verspreiden moet behouden blijven, rekening houdend met de huidige situatie van de Kerk in de hele wereld, niet alleen omdat het een praktijk is die geworteld is in vele eeuwen traditie, maar vooral omdat het de verering van de christelijke gelovigen voor de Eucharistie tot uitdrukking brengt.”[3]

Het document bevestigt zelfs dat de ontvangst op de tong beter is dan de ontvangst in de hand:

“…deze praktijk [het ontvangen van het sacrament op de tong], die als traditioneel moet worden beschouwd, zorgt ervoor dat de Heilige Communie met alle respect, decorum en waardigheid wordt verspreid, zodat het gevaar van ontheiliging van de eucharistieviering wordt voorkomen…”[4]

Het geeft zelfs een opsomming van de “gevaren” die gepaard gaan met het toestaan van de communie in de hand:

“Een verandering in een zo belangrijke zaak [d.w.z. het toestaan van de communie in de hand], gebaseerd op een zeer oude en eerbiedwaardige traditie… kan ook bepaalde gevaren met zich meebrengen, die gevreesd worden door de nieuwe manier van het toedienen van de Heilige Communie: die van het komen tot een vermindering van de eerbied voor het Allerheiligst Sacrament des altaars, of van de profanatie van het sacrament, of van de vervalsing van de ware leer.”[5]

Gezien het verlies aan geloof in en respect voor het Allerheiligst Sacrament is de Kerk sinds 1969 getuige van hoe gegrond de angsten van de congregatie waren.

Na de presentatie van de hierboven geciteerde punten van zorg wordt de tekst afgesloten:

“Daarom heeft de Heilige Vader, met aandacht voor de opmerkingen en de raadgevingen van degenen die ‘de Heilige Geest heeft geplaatst om over de Kerken te heersen’, gezien de ernst van de zaak en de kracht van de aangevoerde argumenten, gemeend dat de aloude manier om de Heilige Communie aan de gelovigen uit te reiken niet moet worden veranderd [het uitreiken ervan op de tong].

De Apostolische Stoel dringt er daarom met klem op aan dat bisschoppen, priesters en gelovigen zich ijverig onderwerpen aan de wet [dat de communie op de tong wordt gegeven] die nog steeds geldig is en die opnieuw is bevestigd…”[6]

Hoe komt het dan dat de communie in de hand alomtegenwoordig is? In feite is dit het gevolg van ofwel een verkeerde lezing van de tekst Memoriale Domini in het beste geval, ofwel een bewuste wens om in het slechtste geval tegen de pauselijke wensen in te gaan, omdat het document voorziet in het verlenen van een indult, ofwel een speciale toestemming om de communie in de hand toe te staan, alleen op die plaatsen waar de praktijk noodzakelijk wordt geacht. Om ervoor te zorgen dat deze zogenaamde “noodzaak” bestaat, zal de Heilige Stoel het verlenen van de indult alleen overwegen als aan de volgende voorwaarden is voldaan:

  1. De praktijk van de communie in de hand moet al wijdverbreid zijn. (Opgemerkt moet worden dat in deze plaatsen het indult nog niet is toegekend. Binnen deze gebieden is de praktijk dus in strijd met het liturgisch recht en dus een misbruik).
  2. De plaatselijke bisschoppenconferentie moet geloven dat de praktijk niet kan worden gestopt zonder grote schade te veroorzaken. Dit moet worden geverifieerd door middel van een anonieme stemming, waarbij twee derde van de bisschoppen voor het indienen van een verzoekschrift bij de Heilige Stoel stemmen om het indult toe te kennen.
  3. De bisschoppenconferentie moet een verzoek indienen voor het indult waarin op gedetailleerde wijze wordt uiteengezet waarom de verandering voor hun land onontbeerlijk is.

Na dit alles is het aan het oordeel van de Heilige Stoel om het indult al dan niet toe te kennen. Bovendien ligt in de landen waar het indult wordt toegekend, de beslissing om de communie in de hand te houden in een diocees nog steeds bij de plaatselijke bisschop. Dit werd in 1996 bevestigd toen Mgr. Juan Rodolfo Laise weigerde het indult toe te passen op zijn diocees San Luis, Argentinië, nadat het Vaticaan het aan zijn land had toegekend.

De Congregatie voor de Geloofsleer keurde zijn besluit goed in een brief van 7 oktober 1996 die door de toenmalige bisschop Tarcisio Bertone werd ondertekend. De prelaat bevestigt dat hij Mgr. Laise in naam van de congregatie heeft geschreven: “…u wordt door dit kapittel geïnformeerd dat een aandachtige bestudering van de documenten van de Heilige Stoel in deze zaak duidelijk aantoont dat u, door te besluiten de traditie van het uitreiken van de Heilige Communie op de tong te handhaven, in overeenstemming met de wet hebt gehandeld.”[7]

De brief ging verder met het prijzen van de bisschop voor zijn daden: “In werkelijkheid heeft Uwe Excellentie niet meer gedaan dan de plicht vervullen die van elke bisschop wordt verlangd… om onderscheidingsvermogen te tonen met betrekking tot de gevolgen die een alternatief voor de huidige eucharistische praktijk kan hebben in het sacramentele leven van de gelovigen.”[8]

Voordelen van communieontvangst op de tong

De positie van het Vaticaan ten gunste van de communie op de tong is goed onderbouwd. Inderdaad, er zijn vele voordelen aan de traditionele praktijk. Een daarvan is de bescherming tegen heiligschennis. De Kerk leert dat elk deeltje van het Allerheiligst Sacrament dat de kwaliteiten van broodbehoudt, hoe klein ook, het Lichaam, het Bloed, de Ziel en de Goddelijkheid van Onze Lieve Heer is.[9]

Dus, een dergelijk deeltje dat valt, wordt verstapt of verloren gaat, resulteert in een materiële heiligschennis. Veel studies hebben aangetoond dat dit vaak voorkomt wanneer de communie in de hand wordt gegeven. [10]

Echter, het ontvangen van de communie op de tong en met een pateen vermijdt dit risico bijna volledig. Dit is zeker een van de grootste voordelen van het op traditionele wijze ontvangen van het Allerheiligst Sacrament.

Bovendien opent het ontvangen in de hand de deur naar opzettelijke profanatie van de Heilige Communie, omdat het veel gemakkelijker is om een hostie ongemerkt te stelen als Hij in de hand wordt neergelegd. Inderdaad hebben verschillende niet-katholieken de gewijde hosties gestolen terwijl ze katholieke Missen bijwoonden om ze als souvenir te bewaren.

In april 2005 verscheen zo’n gewijde Hostie te koop op eBay. De heilige Hostie was gewijd tijdens een pauselijke mis die in 1998 door Paus Johannes Paulus II werd opgedragen. De verkoop omvatte ook andere herdenkingen van de Heilige Mis, zoals een programma. In die tijd leidde de Amerikaanse TFP een protest tegen de veilingsite die hen dwong hun beleid te wijzigen en de verkoop van gewijde hosties op hun platform niet langer toe te staan. [11]

Een ander voordeel van het ontvangen van de communie op de tong is dat het het onderscheid tussen de gelovigen en de geestelijken versterkt. Het begrijpen van dit verschil is essentieel in een hiërarchisch gestructureerde samenleving als de katholieke Kerk.

De essentiële verschillen tussen priester en leek zijn duidelijk. De priester heeft de handen gewijd en handelt bij het toedienen van de sacramenten in de persoon van Christus zelf. Bovendien kan elke priester zelf brood en wijn wijden en ze zo het Lichaam, Bloed, Ziel en de Goddelijkheid van Onze Lieve Heer maken. Dit is iets wat alle gelovigen van de wereld die bijeen zijn niet kunnen doen.

Het valt niet te ontkennen dat de geestelijken (en trouwens ook de gelovigen) vandaag de dag de gevolgen ondervinden van een immense morele crisis, maar dat doet niets af aan de essentiële waardigheid van het priesterschap.

Een symptoom van deze crisis is dat veel priesters hun inherente superioriteit ten opzichte van leken niet willen erkennen en aanvaarden. Velen weigeren zich te kleden als priesters of de eerbied te aanvaarden vanwege hun positie. Elke uiterlijke manifestatie van respect voor hun staat is dus een broodnodige herinnering aan de eer die de gelovigen voor het priesterschap zouden moeten hebben.

Wanneer het aanraken van de heilige hostie is voorbehouden aan de gewijde handen van de priester, komen vergeten waarheden over deze realiteit in beeld.[12] Het biedt de gelovigen een kans om te erkennen wat een geweldige gave het priesterschap is voor de wereld. Het zet hen ertoe aan de deugd van dankbaarheid aan God te beoefenen, omdat zij deze gave hebben gekregen.

In dezelfde zin heeft Mgr. Athanasius Schneider een mooi voordeel van de communieontvangst op de tong uitgedrukt, in de volgende woorden:

“Het gebaar om zich als kind vrij ontroerend te laten voeden drukt de enige ware houding van nederigheid en geestelijke kindertijd uit die men moet aannemen bij het ontvangen van het heiligste en grootste geschenk: het opofferende en levende Lichaam van Christus, met zijn ziel en goddelijkheid.” [13]

Inderdaad, spirituele jeugd is een zekere weg naar verlossing. Door zich in de toestand van een geestelijk kind te plaatsen, die niet in staat is zich te voeden en dus uitsluitend afhankelijk is van Gods dienaar voor zijn bovennatuurlijke levensonderhoud, zal hij ontelbare zegeningen aantrekken en hem op de weg naar de heiligheid brengen.

Zeker, zo’n houding is niet compatibel met moderne gevoeligheden. Maar dat geldt ook voor vrijwel elke uiting van ware vroomheid. De wereld zal blijven groeien in haar haat tegen deze praktijken totdat Onze Lieve Vrouw ingrijpt om de triomf van Haar Onbevlekt Hart te brengen.

Vrijheid van geweten: Een recht dat behoort tot de gelovigen…

Omdat ze zich bewust zijn van de gevaren van het ontvangen van de communie in de hand en de voordelen van de traditionele manier, voelen veel gelovigen zich in geweten verplicht om het Allerheiligst Sacrament uitsluitend op de tong te ontvangen. Dit brengt hen in een moeilijke situatie. Moeten ze hun geweten schenden en de communie in de hand ontvangen? Of moeten ze ophouden Onze Lieve Heer te ontvangen?

Deze laatste optie is echter onaanvaardbaar omdat Christus zelf heeft geleerd: “Wie Mijn Vlees eet en Mijn Bloed drinkt, heeft het eeuwige leven, en Ik zal hem op de jongste dag doen verrijzen. Want Mijn Vlees is waarlijk spijs, en Mijn Bloed is waarlijk drank.” (Joh. 6:54,55)

Dit brengt hen in een gelijkaardige situatie als de katholieken in 1975, tegenover het Vaticaanse beleid van détente met de communistische regeringen. De katholieke denker professor Plinio Corrêa de Oliveira was toen van mening dat deze politiek veel katholieken het gevoel gaf dat ze door hun eigen geweten gevangen zaten.

Hij ging verder en zei: “De Kerk is niet, de Kerk is nooit geweest, de Kerk zal nooit zo’n gewetensgevangenis zijn.[14] De tongcommunie kan dus niet worden ontkend aan de gelovigen.

Sommigen hebben betoogd dat het Chinese virus een noodsituatie heeft gecreëerd die een tijdelijke opschorting van de traditionele middelen om het Allerheiligst Sacrament te ontvangen rechtvaardigt. Er is echter nooit een studie geweest die aantoont dat de communie op de tong meer kans heeft om besmettingen te verspreiden dan de ontvangst in de hand.

In maart heeft het aartsbisdom Portland twee artsen over deze kwestie geraadpleegd. Een van hun is een expert in immunologie. Beiden bevestigen dat het risico op infectie “min of meer gelijk” is aan de manier waarop het Allerheiligst Sacrament wordt toegediend.

In een verklaring van het Aartsbisschoppelijk Bureau van Openbare Eredienst staat: “Vanmorgen hebben we met twee artsen overlegd over deze kwestie, waarvan er één een specialist in immunologie is voor de staat Oregon. Zij waren het erover eens dat het ontvangen van de Heilige Communie op de tong of in de hand een min of meer gelijk risico met zich meebrengt.

Fra Angelico, Communie van de Apostelen (1451-52).

Dit is omdat: “Het risico om de tong aan te raken en het speeksel door te geven aan anderen is duidelijk een gevaar, maar de kans om iemands hand aan te raken is even waarschijnlijk en iemands handen zijn meer blootgesteld aan ziektekiemen.”[15]

Velen hebben immers betoogd dat de communieontvangst in de hand een grotere kans heeft om een infectie te verspreiden. Wanneer het Allerheiligst Sacrament op de tong wordt uitgedeeld, is er zelden contact met de communicant, terwijl wanneer het in de hand wordt gegeven, er bijna altijd contact is tussen de priester en de gelovigen.

In reactie op deze realiteit, zei pater Jeffery Robideau: “Waar ik de communie in de hand gaf, raakte ik elke hand aan. Met de tong heb ik zelden contact zoals hierboven beschreven. Zeg mij dus welke manier veiliger is.”[16]

Bovendien verbiedt de Kerk een bisschop of een priester om de gelovigen de communie op de tong te weigeren. Dit verbod blijkt duidelijk uit de hierboven geciteerde tekst van Memoriale Domini, die luidt: “Deze methode van het verspreiden van de Heilige Communie [op de tong] moet behouden blijven…”

Dit werd herhaald in een pastorale brief, die naar alle bisschopsconferenties werd gestuurd toen zij het indult toestaan van de communie in de hand kregen. In het desbetreffende deel van de brief staat: “De nieuwe manier van het ontvangen van de communie mag niet worden opgelegd op een manier die de traditionele praktijk zou uitsluiten. Het is met name van belang dat elk van de gelovigen de mogelijkheid heeft om de communie op de tong te ontvangen…”[17]

Nog duidelijker is dat de Congregatie voor de Goddelijke Eredienst op 3 april 1985 een brief schreef aan de bisschoppen van de Verenigde Staten met instructies over de normen voor de verdeling van de communie. In de tekst staat in de zevende richtlijn: “De gelovigen zijn niet verplicht de praktijk van de communie in de hand te nemen. Ieder van hen is vrij om op een of andere manier te communiceren.”[18]

Meer recentelijk, in 2004, herhaalde de Congregatie voor de Goddelijke Aanbidding het verbod om de trouwe communie op de tong te ontkennen. In de Instructie Redemptionis Sacramentum, nr. 92, staat: “Hoewel iedere gelovige altijd het recht heeft naar keuze de heilige Communie in de mond te ontvangen, dient een communicant de heilige Hostie te worden gegeven, als hij het Sacrament op de hand wil ontvangen, in de streken waar de Bisschoppenconferentie dit heeft toegestaan, nadat de beslissingen door de Apostolische Stoel zijn goedgekeurd.”[19]

Er bestaat geen officieel kerkelijk document dat het mogelijk maakt dat een geestelijke, ongeacht zijn rang, de gelovige communie op de tong ontzegt. Vreemd genoeg beschrijven sommigen wel omstandigheden waarin de communie in de hand kan worden ontzegt.

Bijvoorbeeld, nr. 92 van Redemptionis Sacramentum stelt: “Als er gevaar bestaat voor profanatie, mag de heilige Communie aan de gelovigen niet op de hand worden gegeven.”[20]

Dit is logisch, want, zoals de Kerkjurist Cathy Caridi uitlegt, is de norm in de Kerk het ontvangen op de tong, terwijl de communie in de hand alleen met toestemming wordt gegeven. Hoewel de toestemming gemakkelijk kan worden herroepen, mag de norm nooit worden geschonden.[21]

Toch blijven sommige bisschoppen en priesters in strijd met deze liturgische wet handelen en beweren dat er een noodtoestand bestaat. Mgr. Michael Olson van Fort Worth gaat zelfs zover dat hij zijn priesters verbiedt de communie op de tong te verspreiden.[22]

Deze veronderstelde “noodtoestemming” is echter ook ongegrond. Dezelfde vraag kwam in 2009 naar voren tijdens de H1N1 “Varkensgriep”-epidemie. Ook toen verboden bisschoppen en priesters de traditionele communieontvangst. Dit inspireerde een onbekend persoon om de Congregatie van Goddelijke Eredienst te vragen of dit legaal was.

Als reactie daarop schreef de congregatie een brief waarin zij verklaarde:

Het Dicasterium merkt op dat de Instructie Redemptionis Sacramentum (25 maart 2004) duidelijk bepaalt dat “iedere gelovige altijd het recht heeft naar keuze de Heilige Communie in de mond te ontvangen” (nr. 92), en dat het ook niet geoorloofd is om dit aan een van de gelovigen van Christus die niet door de wet gehinderd wordt om de Heilige Eucharistie te ontvangen, te ontzeggen” (vgl. nr. 91).[23]

Tot slot zou iedereen die beweert dat de huidige Chinese viruscrisis anders is dan vroegere epidemieën, nog steeds te maken hebben met Robert kardinaal Sarah, de huidige prefect van de Congregatie voor de Goddelijke Eredienst. In een recent interview werd hem gevraagd “…[gezien de huidige epidemie] is er ook discussie over de vraag of het beter is om de communie in de mond of in de hand te ontvangen, en in het laatste geval hoe het in de hand te ontvangen. Wat moet er gebeuren?”[24]

Zijne Eminentie reageerde: “Er is al een regel in de Kerk en die moet worden gerespecteerd: de gelovigen zijn vrij om de communie in de mond of in de hand te ontvangen.”[25]

Na dit alles is het hopelijk duidelijk dat, virus of geen virus, de communie op de tong niet rechtmatig kan worden ontzegd aan de gelovigen. Degenen die dat doen hebben geen basis in de traditie, het kerkelijk recht of het gezond verstand. Hun enige kracht is hun vermogen om ongeïnformeerde katholieken tot onderwerping te dwingen.

Het is bekend dat de enige manier om een bullebak te stoppen is om tegen hem op te staan. Hopelijk biedt dit artikel de informatie en het vertrouwen dat de lezers nodig hebben om tegen deze vernieuwers op te kunnen staan.

Daarbij moeten ze altijd voorzichtig zijn en rekening houden met het respect dat elke priester en bisschop toekomt, ongeacht zijn persoonlijke tekortkomingen. Desalniettemin moeten ze zich op alle mogelijke niveaus inzetten. Ze moeten brieven schrijven, hun vrienden informeren en hun rechten met hun herders bespreken zodat de eerbiedwaardige praktijk van het ontvangen van Onze Lieve Heer op de tong niet het zoveelste tragische slachtoffer van de coronahysterie wordt.

Dit is een vertaling van het Engelstalige artikel Communion on the Tongue: Corona-hysteria’s Tragic Victim, gepubliceerd op tfp.org.


[1] ‘Office for the Liturgical Celebrations of the Supreme Pontiff. Communion received on the tongue and while kneeling.’, The Holy See.

<http://www.vatican.va/content/vatican/en.html>

[2] Juan Rodolpho Laise, Holy Communion: Communion in the Hand, Documents and History; Some Reflections on Spiritual Communion and the State of Grace (Boonville New York 2020) 15.

[3] Juan Rodolpho Laise, Holy Communion 15.

[4] Ibidem 17.

[5] Ibidem 17.

[6] Juan Rodolpho Laise, Holy Communion 19.

[7] Juan Rodolpho Laise, Holy Communion 110.

[8] Ibidem 110.

[9] De heilige Thomas van Aquino onderwees dat eenmaal de deeltjes van het Allerheiligst Sacrament zodanig klein zijn geworden dat ze niet langer de hoedanigheid hebben van brood, ze ophouden met het zijn van het Lichaam, het Bloed, de Ziel en de Goddelijkheid van Onze Heer: “But if the change be so great that the substance of the bread or wine would have been corrupted, then Christ’s body and blood do not remain under this sacrament; and this either on the part of the qualities, as when the color, savor, and other qualities of the bread and wine are so altered as to be incompatible with the nature of bread or of wine; or else on the part of the quantity, as, for instance, if the bread be reduced to fine particles, or the wine divided into such tiny drops that the species of bread or wine no longer remain.” (Cf. Summa Theologica, III:77:4).

[10] Father X, ‘Losing Fragments with Communion in the Hand: Estimating the Problem with Unconsecrated Hosts’, The Latin Mass Magazine (2009) 27.

[11] Kaelee, ‘EBay Changes Policy, Catholics Rejoice’, The American Society for the Defense of Tradition, Family and Property (3 mei 2005).

<https://www.tfp.org/ebay-changes-policy-catholics-rejoice/>

[12] Van oudsher wijst de kerk bepaalde leken aan als uitzonderlijke bedienaars van de Heilige Communie. Deze bedienaars werden bevoegd om het Allerheiligst Sacrament aan te raken. Dit was echter niet de norm en werd alleen gedaan in buitengewone omstandigheden. Een voorbeeld van zo een buitengewone omstandigheid was wanneer een schip ging uitvaren zonder dat er een priester aan boord kon zijn. In dat geval werd er een leek aangewezen die de autoriteit kreeg toebedeeld om de Heilige Communie onderweg mee te nemen om uit te reiken aan de gelovigen aan boord.  

[13] Juan Rodolpho Laise, Holy Communion, “Preface” p. ii.

[14] Plinio Corrêa de Oliveira, ‘The Vatican Policy of Détente with Communist Governments – Should the TFPs Stand Down? Or Should They Resist?’, The American Society for the Defense of Tradition, Family and Property (February 18, 1975).

<https://www.tfp.org/vatican-policy-detente-communist-governments-tfps-stand-resist/>

[15] Archdiocese of Portland Office of Divine Worship, ‘Further Considerations on Liturgical Celebrations and Public Health Concerns’ (Portland in Oregon 2 maart 2020).

[16] Bradley Eli, ‘US Bishops Approve Communion on the Tongue: Say practice poses no ‘unreasonable risk’, Church Militant (7 mei 2020).

 <https://www.churchmilitant.com/news/article/us-bishops-guideline-approves-communion-on-the-tongue>

[17] Juan Rodolpho Laise, Holy Communion 23.

[18] Augustin Mayer, ‘Letter from Holy See to American Bishops: Communion in the Hand’, Adoremus 7:8 (November 15, 2001).

[19] Francis Kardinaal Arinze, ‘Hoofdstuk 4: De heilige Communie. Artikel 2: Het uitdelen van de heilige Communie.’, in: Redemptionis Sacramenten: Het Sacrament van de verlossing – Wat nageleefd en vermeden dient te worden met betrekking tot de allerheiligste Eucharistie, RKDocumenten (25 maart 2004).

<https://www.rkdocumenten.nl/rkdocs/index.php?mi=600&doc=569&id=2240#>

[20] Francis Kardinaal Arinze, ‘Hoofdstuk 4: De heilige Communie.’.

[21] Cathy Caridi, ‘Can We Be Required to Receive Communion in the Hand, Because of the Virus?’, Canon Law Made Easy: Church Law for Normal People (17 september 2020). <https://canonlawmadeeasy.com/2020/03/12/communion-in-the-hand-virus/>

[22] Cathy Caridi, ‘Can We Be Required to Receive Communion in the Hand’

[23] Francis Kardinaal Arinze, ‘Hoofdstuk 4: De heilige Communie.’.

[24] Ricardo Cascioli, ‘Sarah: profanaties have to stop, the Eucharist isn’t negotiable’, New Daily Compass (2 mei 2020)

<https://newdailycompass.com/en/sarah-profanities-have-to-stop-the-eucharist-isnt-negotiable>

[25] Ricardo Cascioli, ‘Sarah: profanaties have to stop, the Eucharist isn’t negotiable’